Een patroon dat niet bij één land hoort
Van het Verenigd Koninkrijk tot Duitsland, van Frankrijk tot de Verenigde Staten en ook in Nederland: de partijen die twee eeuwen lang de norm waren — een centrum-linkse en een centrum-rechtse machtspartij die elkaar afwisselden — verliezen tegelijk fors aan steun. Nieuwe formaties aan de flanken trekken kiezers die voorheen vanzelfsprekend in het midden bleven.
Dat dit overal tegelijk gebeurt, is geen toeval. Het wijst op een onderliggende, gedeelde oorzaak. En die oorzaak is hoogstwaarschijnlijk niet primair cultureel of ideologisch, maar economisch.
De koopkrachtknik
In de twintigste eeuw kon een gemiddeld huishouden in West-Europa er redelijk op rekenen dat de eigen levensstandaard meeging met de groei van de economie. Een baan leverde een huis op, ruimte voor een gezin, een redelijk pensioen. Generatie op generatie ging er iets vooruit.
Vanaf ergens rond de jaren tachtig begon dat verband te eroderen. Lonen groeiden trager dan productiviteit. Huizen werden harder duurder dan inkomens. Vermogen — niet inkomen — werd doorslaggevend voor de mate waarin een gezin kon meekomen.
Wie geen woning had in 2005, betaalde in 2025 een veelvoud van wat ouders nog hadden betaald. Wie geen vermogen erfde, miste de inkomstenbron die het verschil maakte.
Het politieke gevolg
Politieke voorkeuren volgen materiële situaties. Toen het materieel wel goed ging, was er ruimte voor een centrum dat in grote lijnen de bestaande verdeling accepteerde en op de marge bijstuurde. Naarmate die verdeling voor steeds meer mensen knelt, verschuift de tolerantie voor "in grote lijnen zo houden" zienderogen.
De middenpartijen erkennen dat patroon vaak niet omdat erkenning één confronterende conclusie zou opleveren: dat de echte oorzaak ligt bij vermogensconcentratie en de fiscale behandeling daarvan, niet bij thema's waar het politieke debat doorgaans over gaat.
Als de mediane werkende minder vermogen opbouwt dan zijn ouders deden, is dat geen kwestie van perceptie maar van rekenkundige verschuiving in wie wat bezit.
Wat dit voor Nederlandse lezers betekent
In Nederland zijn dezelfde lijnen zichtbaar in de cijfers van het CBS over welvaartsverdeling en in de stagnatie van mediane reële lonen tegenover stijgende huizenprijzen. Het politieke landschap volgt: oude verbanden tussen kiezer en partij verzwakken, jongere generaties stemmen anders dan hun ouders deden op dezelfde leeftijd.
Praktisch betekent dat: ga er niet vanuit dat het systeem dat je ouders kenden vanzelf voor jou werkt. Reken zelf door wat je bruto-netto overhoudt en wat de vermogensbelasting betekent voor je spaargeld of beleggingen. De politieke uitkomst is onzeker; de wiskunde van je eigen positie kun je wél controleren.